Regels en realiteit: sociale veiligheid moet standhouden als het schuurt

Febe Deug, voorzitter van de regiegroep Sociale Veiligheid in Hoger Onderwijs en Wetenschap, opende de middag. Ze gaf de zaal een duidelijke boodschap mee: “De wereldpolitiek kunnen we misschien niet beïnvloeden, maar onze eigen omgeving wel. Dus ga door en zet hem op.”

In haar keynote liet Saniye Çelik, lid van de regiegroep, zien waarom ‘veel geregeld’ nog niet betekent dat een omgeving vanzelf veilig is. Meldingen, klachten en incidenten zijn slechts het zichtbare deel van de ijsberg. Daaronder gaan mensen schuil die niet durven te melden, die informeel worden buitengesloten of afhankelijk zijn van degene over wie ze zouden moeten klagen. Haar boodschap was dan ook niet dat er meer meldpunten of regels nodig zijn, maar dat het draait om de vraag of mensen zich daadwerkelijk kunnen uitspreken: Inclusie. Daarbij maakte ze een onderscheid dat in de rest van de middag vaker terugkwam: “Sociale veiligheid betekent niet dat het altijd maar comfortabel moet zijn. Mijn uitnodiging is om te oefenen en te leren, wat is spanning en wat is gedrag wat niet veilig is?” Een inclusieve omgeving is geen grenzeloze omgeving, maar een plek waar je respectvol met elkaar omgaat en tegelijk helder bent over gedrag, kwaliteit en grenzen

Daarna verbreedden twee sprekers het gesprek met elk een eigen invalshoek. Rabin Baldewsingh, Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme, stelde vast dat regels en procedures op zichzelf geen veilige cultuur creëren, zeker niet waar machtsverhoudingen een rol spelen. Sociale veiligheid is daarom in de eerste plaats een kwestie van verantwoordelijkheid nemen, en dat vraagt moed van bestuurders: niet wegkijken, maar duidelijk maken welk gedrag wel en niet wordt geaccepteerd. Baldewsingh pleitte voor een normatieve agenda die medewerkers, bestuurders en studenten samen opstellen en die verder gaat dan wat juridisch is toegestaan. Welke gemeenschap wil je als instelling zijn? Die vraag wordt urgenter nu maatschappelijke spanningen, rond Gaza of migratie, de instellingen binnenkomen. “Vrijheid van debat ontslaat een instelling niet van de plicht een norm te stellen. Gelijkwaardigheid is niet onderhandelbaar.” Sociale veiligheid moet volgens hem niet alleen goed geregeld zijn, maar vooral standhouden wanneer het schuurt. “Verandering komt alleen in processen en op de werkvloer, als je het ongemak probeert te omarmen.”

Mariëtte Hamer, regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld, benadrukte hoe genuanceerd dit debat is, maar zag ook reden voor optimisme. “Als maatschappij zien we steeds meer waar we het over hebben. Daarnaast zijn steeds meer mannen opgestaan tegen grensoverschrijdend gedrag, maar weten nog niet altijd hoe ze dat goed moeten doen of zijn bang om het te doen.” Cultuurverandering verloopt volgens haar het moeizaamst waar informele machtsstructuren de overhand hebben, en juist publieke sectoren lopen daarin achter op het bedrijfsleven. Hoopvolle voorbeelden zag ze bij studentenorganisaties, waar de cultuur zichtbaar verandert. “Dat zijn onze toekomstige leiders. Help ze zoveel als je kunt.”

Minister Rianne Letschert van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap sloot het plenaire deel af. Ook zij constateerde dat er al veel is geregeld, maar dat het uiteindelijk om gedrag gaat: wat is het gewenste gedrag, en hoe voer je daar het gesprek over? De normatieve agenda waar Baldewsingh voor pleitte, noemde ze daarom ‘heel sterk’. “Instellingen en bestuurders weten heel goed wat ze moeten doen.” Ze sprak daarom vertrouwen uit dat zij zelf de nodige stappen kunnen zetten, als iedereen in de organisatie zijn verantwoordelijkheid neemt. Daarbij gaf Letschert aan bezig te zijn met de zorgplicht, een wet die instellingen verplichtingen geeft op het gebied van sociale veiligheid. Idealiter ziet ze dat bestuurders sociale veiligheid als hun primaire taak zien om dit op orde te hebben, maar de zorgplicht is een middel om ze scherp te houden op die belangrijke taak. Om de instellingen nog verder te ondersteunen, zal de regiegroep verlengd worden tot oktober 2028.

Direct na het plenaire programma ging het gesprek verder op de inspiratiemarkt. Daar lieten projecten die met subsidie van het programma aan de slag zijn zien hoe zij sociale veiligheid in de praktijk brengen. Het was een plek om ervaringen uit te wisselen, ideeën op te doen en contacten te leggen, precies waar deze middag om vroeg: van regels naar realiteit. Daarnaast verdiepten deelnemers zich in vijf workshops. Verslagen daarvan zijn separaat te raadplegen.